‘Wetenschappers zijn makkelijk te foppen’

Ellen de Bruin
NRC Handelsblad 22 juni 2010, 23-Jun-2010

James Randi, who? Sinds hij de lepelbuiger Uri Geller als bedrieger ontmaskerde en aantoonde dat het onderzoek van de Fransman Jacques Benveniste, die in 1988 beweerde dat water een geheugen heeft voor wat er ooit in opgelost was, niet herhaald kon worden staat hij bekend als scepticus. Mediums, kwakzalvers en andere nepwetenschap ontmaskeren heeft hij tot zijn levenstaak gemaakt. Zijn achtergrond als goochelaar komt hem daarbij goed van pas: The Amazing Randi.

Psychologe en wetenschapsredacteur van het NRC Handelsblad en nrc next en schrijfster van Dutch women don’t get depressed (2007) en Onsterfelijkheid voor beginners (2009) Ellen de Bruin sprak hem afgelopen maand in Nederland op zijn tournee door Noord-Europa. Ook daar deed hij, voor de zoveelste keer, een poging tot zelfmoord met homeopathische slaapmiddelen om aan te tonen dat daar helemaal niets werkzaams inzit. James Randi werd op 7 augustus 1928 in Toronto, Canada, geboren als Randall Zwinge. En hoewel hij al 81 jaar oud is ziet er hij gezond uit en zit hij vol energie. Zeker voor iemand die enkele maanden geleden nog een chemokuur onderging. Nu is hij weer kankervrij. “Dankzij de wetenschap.”

Krijgt u er nooit genoeg van om steeds maar hetzelfde te vertellen? Dat dit niet klopt en dat niet?

„Nee, want de resultaten van mijn werk zijn heel bevredigend. Ik ben een leraar; ik vraag mensen niet om mij te geloven, maar om zelf na te denken. En ik krijg veel mail van mensen die zeggen dat ik hun zienswijze veranderd heb.”

Komen er op uw lezingen niet voornamelijk mensen af die het toch al met u eens zijn?

„Voor een deel wel ja, maar dat is ook niet erg. Daar krijgen die mensen zelf weer meer munitie van om in hun omgeving de pseudowetenschap te bestrijden.”

Waarom is dat zo belangrijk? Als dat mensen nou troost biedt.

„De vraag is: wil je dat de wereld beter wordt of dat de wereld er alleen maar mooier uitziet? Homeopathie werkt niet; als je erop vertrouwt, kun je doodgaan. Als je in mediums en gebedsgenezers gelooft, kun je jezelf en je familie emotioneel en financieel ruïneren. Ik denk dat mensen gelukkiger zijn als ze goed, wetenschappelijk geïnformeerd zijn. Veel mensen schrijven me dat ze het in het begin helemaal niet fijn vonden toen ze van hun bijgeloof waren gevallen, maar dat ze zich daarna bevrijd voelden.”

Wilt u dat alle bijgeloof verdwijnt?

„Hoe meer hoe beter. Maar als mensen willen leven in de prettige illusie dat hun kinderen perfect zijn, dan moet ik dat aanmoedigen, vrees ik.” Brede grijns.

En als ze een gelukskettinkje willen dragen? Waar ligt de grens?

„Dat is prima als je je er beter door voelt. Maar als je er afhankelijk van wordt en denkt dat het je beschermt, dan wordt het gevaarlijk. Het is moeilijk om een scherpe grens te trekken, maar als het je leven en dat van je geliefden beïnvloedt... Kijk, doen alsof is oké. We gaan allemaal naar films en toneelstukken en als goochelaar creëer ik voortdurend illusies.”

Ja, u houdt mensen zelf ook graag voor de gek.

„Maar dan speel ik een rol, de rol van magiër, en dat doe ik ter vermaak. Iemand als Uri Geller, bijvoorbeeld, zegt dat wat hij doet echt is. Dat is anders.”

Waarom is het voor u persoonlijk zo belangrijk om mensen op deze manier op te voeden?

„Ik heb een expertise: ik weet hoe je mensen kunt bedriegen en hoe ze zichzelf kunnen bedriegen. Ook wetenschappers zeggen soms: mij houd je niet voor de gek, ik ben gepromoveerd. Maar ze kunnen heel gemakkelijk voor de gek gehouden worden. Omdat ze logisch nadenken, en niet psychologisch of emotioneel. Dat is mijn specialiteit. Als goochelaar ken ik de trucs die Uri Geller doet – de wetenschap had daar aanvankelijk geen verklaring voor.”

En u heeft ook graag gelijk.

„O, ja! Dat is heel bevredigend. Weet je, ik wil graag nú iets belangrijks voor andere mensen doen, terwijl ik nog leef. Als ik mijn ogen voor de laatste keer sluit, kan ik glimlachen omdat ik het goed heb gedaan. Ik heb negen boeken geschreven, er komt een tiende aan. Daarmee, en met de James Randi Educational Foundation, gaat mijn aanwezigheid door als ik er niet meer ben. Ik laat iets achter. Dat vind ik belangrijk. Een vorm van onsterfelijkheid ja, de enige die ik heb.”

Er is nog iets wat blijft: u heeft al ruim tien jaar een miljoen dollar klaarliggen voor iemand die onder gecontroleerde omstandigheden nog over paranormale gaven blijkt te beschikken. Heeft dat geld de kredietcrisis eigenlijk overleefd?

„Ja, we hebben het heel bescheiden geïnvesteerd en het levert zelfs geld op. Een anonieme donor heeft ons dat geld geschonken en het is vooral heel goede publiciteit. Tot nu toe zijn er 203 mensen getest. Vergeefs. Nee, als goochelaar blijf ik bij die tests uit de buurt. Ik zou slechte vibraties veroorzaken. Zeggen ze.”

•